ارسال

تاثیر انقلاب اکتبر بر هنر فیلمسازی


ترجمه: فریدون ناظری

2017-10-31 | ۱۳۹۶-۰۸-۰۹

مقدمه: در 1917 در روسیه دو انقلاب در ماههای فوریه و اکتبر (طبق تقویم قدیم) روی دادند. اولی، که طبق تقویم جدید در 8 مارس (روز جهانی زن) اتفاق افتاد، انقلابی بورژوا - دموکراتیک بود و همراه با نیکلای دوم دودمان رومانف ها را به زباله دان تاریخ انداخت. انقلاب دوم، که بنا به تاریخ جدید در هفتم نوامبر تاریخ بشر را دگرگون کرد، انقلابی سوسیالیستی و نتیجه قیامی بود که شوراهای کارگران پتروگراد و مسکو، تحت نفوذ بلشویک ها حکم دست زدن به آنرا صادر کردند.

این انقلاب کارگری همه عرصه ها و جوانب گوناگون زندگی روسیه را زیر و رو کرد و تاثیرات جهانی آن نیز بسیار ژرف و گسترده بود. هنر و ادبیات یکی از آن عرصه ها بود که به شدت تحت تاثیر آن انقلاب عظیم قرار گرفت. ادبیات روسیه به هنگام وقوع انقلاب شهرتی جهانی داشت، اما هنر (منهای موسیقی) و بویژه فیلمسازی بعدها شهرت جهانی یافتند.

انقلاب اکتبر هنوز الهامبخش هنرمندان گوناگون از نقاشان و شعرا و ادبا تا فیلمسازان متعهد و بزرگ می باشد. باید توجه داشت که بورژوازی هم هنرمندانی را در دامن خود پرورانده و یا به مزدوری گرفته تا به صورتی ارتجاعی این انسانی ترین انقلاب تاریخ بشر را به صورت یک فاجعه به نمایش درآورند.

برای بزرگداشت صدمین سالروز انقلاب کارگری اکتبر من بخش هایی از گزارشی را به طور آزاد ترجمه کردم راجع به نمایش "ده فیلمی که دنیا را لرزاند" توسط "کانون کارگری لس آنجلس"(1). من این متن را مبنا گرفته سپس آنرا با استفاده از منابع گوناگون غنی تر کردم.

***

لنین گفت: "برای ما سینما در میان هنرها جای اول را اشغال میکند."

فیلمسازان دهه 20 تا 30 شوروی بزرگترین فیلمهای سینمایی تمام اعصار را ساختند. اد رَمپل Ed Rampell ، مورخ سینما، در این باره چنین نوشت:

"این فیلمهای سینمایی به طرزی درخشان جنایتکاری و شدت سرکوبگری دولت تزار را به تصویر کشیدند. آنها، مهمتر از آن، با شورمندی موفقیت های نخستین دولت کارگری در جهان را به نمایش درآوردند. فیلمهای اولیه شوروی با دیدی پیروزمندانه نمایاندند وقتی مردم معمولی برای انجام امور غیر معمولی متحد شوند شکست ناپذیر می شوند. فیلم های انقلابی شوروی، به جای پرداختن به شخصیت های تنها و نخراشیده در فیلم های رویا پردازانه، روی قهرمانان توده ها تمرکز کردند. در آنها کارگران و دهقانان معمولی شخصیت های اصلی هستند. اینان ضمن حفظ فردیت خویش بخشی جدایی ناپذیر از جمع به حساب آمده و به طرزی شجاعانه تاریخ خود را در جایی میسازند که مردم قادر به انجام هر کاری هستند. در حالیکه شخصیت ها با اموری غیرقابل انتظار و مصائبی بزرگ مقابله کرده و بر آنها فایق میگردند، انسانیت و همبستکی به عنوان جوهر این محصولات هنری حفظ میگردند. آثار سینمایی شوروی دموکراسی مشارکتی و منشاء گرفته و هدایت شده از جانب توده ها، بوسیله توده ها و برای توده ها را به نمایش گذاشتند.

"فیلمهای اولیه شوروی نشان می دهند آنجا که پیشتازان سیاسی بر منابع دولت کارگری کنترل دارند، و با پیشاهنگان هنری کار کرده و آنها را مورد حمایت مالی قرار می دهند تا ایده های مشترک برابری طلبانه و پیشرو به نمایش درآید، چه دستاوردهای شگفتی به دست می آید. این فیلمهای هیجان آور از تخیل شاعرانه، تشبیهات غنایی، "مونتاژ" خلاقانه بهره میگیرند و به طرزی شورمندانه و روشنفکرانه داستان های مردم را باز میگویند. فیلمسازان، برای انجام این کار، به طرزی دیالکتیکی فلسفه سوسیالیستی را پرداخته و بیان میکنند. آنها اغلب با فنون نمایشی عالی در آثارشان آموزش،روشنگری و سرگرمی را ترکیب میکنند. بخش سینمای "دپارتمان تهییج و تبلیغ" آثاری آفرید که هم در فرم و هم در محتوی انقلابی بودند. آنها ایده آل ها و آرزوهای درخشان انقلاب روسی نظیر "نان، صلح، زمین"، کارگران جهان متحد شوید" و بسیار بیشتر از آن را در فرم و محتوا های نوین بیان کردند."

ده فیلمی که "کانون کارگری لس آنجلس" نمایش آنها را از ماه فوریه امسال شروع کرد و هر ماه یکی را روی اسکرین گذاشت عبارتند از:

1 - "اکتبر، ده روزی که دنیا را لرزاند"، شاهکار سرگئی آیزنشتین Sergei Eisenstien که در سال 1927 ساخته شد. کارگردان که خود را محصول انقلاب اکتبر میخواند در فیلم نامبرده ده روزی را به نمایش در آورد که جان رید در کتاب "ده روزی که دنیا را لرزاند" آنهارا جاودانه کرد. برنارد راینهارت در مقاله ای که تحت عنوان "اکتبر سرگئی آیزنشتاین: اثری ماندگار" و در تاریخ دهم مارس 2012 روی "World Socialist Web Site" پست کرده نوشته که فیلم در سالی ساخته شد که تغییراتی اساسی در حزب و حکومت شوروی در جریان بود. همین امر سبب شد تا سناریوی اولیه طوری تغییر داده شود که رهبری تروتسکی بر ارتش سرخ تماما حذف شود. برنارد از قول مورخ فیلم آنا بوهن "َAnna Bohn" نوشته که سناریوی اولیه چند بار زیر سانسور رفت. با اینحال 20 دقیقه از فیلم ساخته شده نیز کوتاه شد تا تروتسکی از تمام صحنه های تاریخی و بسیار مهم حذف شود و لطماتی مهم به فیلم بزند.

اگر بوروکرات ها تحت رهبری استالین برای ایجاد تغییرات در وقایع تاریخی و حذف صحنه های مالامال از شور، طنز و بشاشیت فیلم "اکتبر، ده روزی که دنیا را لرزاند" را سانسور نمیکردند این شاهکار هنری بسیار از اینی که هست برجسته تر می بود.

2 - "مادر". این فیلم که توسط کارگردن مشهور وزولود پودٌفکین Vsevolod Pudovkin در 1926 ساخته شد، از رمان "مادر" ماکسیم گورگی الهام گرفته شد. کارگردان مواد این شاهکار کارگری را به طرزی آزاد مورد استفاده قرار داد. رمان گورگی داستان مادرِ یک کارگر و فعال کمونیست است که در پروسه مبارزه پسرش پای به میدان مبارزه فعال سیاسی و کمونیستی میگذارد. مادر که عشق او به پسرش به عشق به تمام کارگران و کمونیستهای انقلابی تبدیل میشود خود به صورت یکی قهرمانان طبقه کارگر در میاید. "مادر" نماد زنان میانسالی از طبقه کارگر است که در انقلاب 1905 نمونه هایشان دیده شد. پودفکین تمام لحضات زنده و شور انگیز رمان را با موفقیت به زبان تصویر برگرداند. مشهور ترین سکانس فیلم بخش پایانی آنست. در این اپیزود مادر به همراه اعتصابیون دیگر به طرف زندانی می رود تا پسرش و سایر زندانیان سیاسی را، طبق نقشه از قبل طراحی شده، آزاد کنند. اما نیروهای سرکوبگر تزاری قادر میشوند تظاهرات کنندگان را به شدت سرکوب کرده و موجب جانباختن مادر و پسرش گردند.

3 - رزمناو پوتمکین. فیلم رزمناو پوتمکین با این جمله لنین شروع میشود که پیرامون انقلاب 1905 بیان کرد:

"انقلاب یک جنگ است. در میان تمام جنگ های عالم تنها این جنگ راستین، عادلانه و بزرگ است."

این فیلم که عنوان بزرگترین شاهکار سینمای شوروی را به خود اختصاص داده در 1925 توسط سرگئی آیزنشتین ساخته شد. داستان فیلم واقعی است و شورش ملوانان رزمناو پوتمکین در 1905 را می نمایاند که علیه فرماندهان خود بپا میخیزند، کنترل کشتی جنگی را به دست میگیرند و پرچم سرخ انقلاب بر فراز آن به اهتزاز در می آورند. کارگران با اعتصابات خود از آنها پشتیبانی می کنند. آیزنشتین در این فیلم برای نخستین بار تئوری مونتاژ خود، بویژه در صحنه پلکان اودسا، را به کار گرفت و شاهکاری ماندگار در عالم سینما ساخت. در یک کلام کلی فیلم نمایش همبستگی و رزمندگی ملوانان، کارگران و سربازان در یک سطح عالی هنری می باشد.

4 - سقوط خاندان رومانف. این فیلم مستند در 1927 توسط استر شوب Esther Shub برای بزرگداشت دهمین سالگشت انقلاب اکتبر ساخته شد. شوب یکی از نامورترین تدوینگران تاریخ سینماست و این فیلم از بهترین آثار اوست.

5 - اعتصاب. سرگئی آیزنشتین این فیلم صامت را در 1925 ساخت و در آن اعتصاب کارگران روسیه در 1903 و برخورد وحشیانه نیروهای سرکوبگر به آنان را در شکلی عالی به تصویر کشید. آیزنشتین در سکانس های آخر فیلم با نمایش کشتار جمعی حیوانات "مونتاژ" شده با کشتار کارگران به دست مزدوران جنایتکار تزاری این سرکوبگری را در یک شکل دراماتیک عالی به نمایش درآورد. به لحاظ فلسفی تایید جمع گرایی در مقابل فرد گرایی از تم های قابل توجه فیلم است. در فیلم این واقعیت به تصویر در می آید که لاهوتی به زبان شعر آنرا چنین بیان کرد:

"چیست قانون کنونی، خبرت هست از این؟

حکم محکومیِ ما

بهر آزاد شدن در همه ی روی زمین

از چنین ظلم و شقا

چاره رنجبران وحدت و تشکیلات است "

6 - آرسنال. از فیلم های آوانگارد و ماندگار سینمای روسیه است که در 1929 ساخته شد. الکساندر داوژنکو، فیلمساز، طراح و سناریو نویس نامدار در این اثر مبارزات ارتش سرخ علیه ناسیونالیست های اکراینی در جنگ داخلی (1918) و پشتیبانی کارگران از آنها را به تصویر کشید. شعار ارتش سرخ، که خیزش کارگران آرسنالِ کیف به کمکشان شتافت چنین بود:

"در اینجا چیزهایی هستند که شما توان کشتن آنها را ندارید!"

7 - طوفان بر فراز آسیا. وزولود پودٌفکین این فیلم را در 1928 به پایان رساند. او در این فیلم کلاسیک مبارزات مردم مغولستان علیه امپریالیسم انگلیس را به تصویر کشید.

8- زمین. فیلم ایست که داوژنکو در آن کلکتیویزه زمین و مدرنیزه کردن روستاها را به تصویر میکشد. در این فیلم ورود ابزار های جدید به روستا نظیر تراکتور و مبارزات دهقانان علیه کولاک ها و مالکین به طرزی شاعرانه به نمایش درآمده است.

9 - فیلم کمدی "تب شطرنج" اثر پودفکین اعتیاد اهالی مسکو به شطرنج را تصویر میکند. مظهر این اعتیاد جوانی است که قرار ملاقات ازدواجش به دلیل این اعتیاد را فراموش میکند. این فیلم شادی انگیز در کنار فیلم های کلاسیک دهه 20، با آن مضامین سیاسی و انقلابی، استعداد سینماگران وقت روسی در پرداختن موفقیت آمیز به کمدی را نمایش می دهد.

10 - "پایان سنت پطرزبورگ". یکی دیگر از آثار سیاسی و برجسته پودفکین است که در 1927 برای بزرگداشت دهمین سال انقلاب اکتبر ساخته شد. فیلم حوادث 1913 تا 1917 و سرنگونی حکومت موقتِ کرنسکی توسط کارگران و سربازان در اثری سینمایی جاودانه میکند

موخره:

با منحط شدن حزب کمونیست روسیه در اواخر دهه 20 و تسلط سرمایه داری دولتی بر حیات حزب و جامعه بهار سینمای شوروی رو به زوال نهاد. اما آثار عظیم انقلاب کبیر 1917 در تمام عرصه ها و از جمله در هنر سینما جرقه هایی میزد که کسی را یارای خاموش کردن آنها نبود.

این روزها که بشریت از مصائب گوناگون نظام سرمایه داری به تنگ آمده نیاز به انقلاب کارگری و سوسیالیستی دیگری بیش از هر دورانی احساس میشود. نمایش فیلمهای مذکور در چنین روزهایی می تواند الهامبخش تشدید مبارزه ضد سرمایه داری، با جوهر سوسیالیستی، باشد

***

(1) داشتم ترجمه کنونی را به پایان میرساندم که متوجه شدم اصل گزارش توسط مجله هفته تحت عنوان "ده فیلمی که دنیا را لرزاند" به طور کامل و دقیق ترجمه و پخش شده است. منبع گزارش مجله هفته عبارتست از: گاردین، نشریه حزب کمونیست استرالیا

تارنگاشت عدالت.

آخرین مطالب